جزئیاتی از پشت پرده وقوع کودتا در ترکیه، دلایل ناکامی و الزامات برخورد با آن

کودتای جمعه شب ترکیه همچنان با ابهامات فراوانی همراه است. چرایی وقوع این رخداد در ترکیه، دلایل عدم توفیق آن، چالش های پیش روی دولت اردوغان، نقش این کودتا در مناسبات خاورمیانه، الزامات دولت ایران در برخورد با این مسئله و… از جمله مواردی است که همچنان مورد سئوال علاقمندان است.

به گزارش «تابناک» بدون شک وقوع کودتای نافرجام در ترکیه در جمعه شب گذشته همه سیاست مدارن، کارشناسان و دنبال کنندگان این خبر را متعجب کرد. با وقوع این رخداد عجیب منطقه و شکل گیری این کودتا سئوالات فراوانی را در رابطه با چرایی این رخداد و نیز پیامدهای احتمالی آن در میان افکار عمومی جامعه مطرح شد.

در همین راستا «تابناک» بر آن شد تا برخی از کلیدی ترین سئوال های مرتبط با پیشامدها و پیامدهای این رخداد را با «دکتر یدالله کریمی پور» عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی تهران که همچنین بیش از ۳۰ سال سابقه فعالیت علمی و پژوهشی در زمینه جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک دارد، مطرح کند.

دکتر یدالله کریمی پور در رابطه با چرایی وقع این کودتا به «تابناک» گفت: « ترکیه کانون کودتا در خاورمیانه بوده است. ترکیه را می توان از این دیدگاه بولیوی (رکورد دار شمار کودتای جهان) این بخش از جهان دانست. کودتاهای ۱۹۶۰، ۱۹۷۱، ۱۹۸۰، ۱۹۹۷ و ۲۰۱۶ از جمله این کودتاها هستند. می بینید که تقریباً ترکیه هر دهه یک کودتا را تجربه کرده است، ولی این نخستین بار است که کودتا شکست خورد.»

کریمی پور در همین رابطه ادامه داد: « در مورد چرایی این کودتا چهار دلیل را مطرح می کنم. نخست آنکه، دست کم از هنگام به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه اسلام گرا، کمالیست ها در همه عرصه ها و جایگاه ها دشمنی خود را با آن نشان دادند. دوم اینکه ترکیه زیر چیرگی عدالت و توسعه به هدف های استراتژیک اقتصادیش دست یافت ولی این کشور به امنیت راهبردی مدنظر ره نامه اش دست نیافت. سومین چالش دولت ترکیه مسئله کردها است. اُردوغان دوم نه تنها راهبرد اُردوغان دوره ی اول را نادیده می انگارد، بلکه آرام آرام کشور را به سوی یک جنگ درونی کشانده است. نکته چهارم آنکه حزب عدالت و توسعه عملاً از هدف محوری راهبردی همه تاریخ ترکیه یعنی پیوستن به اروپا و دوری از باتلاق خاورمیانه بسی دور شده است. »

عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی در رابطه با ادعای دولت ترکیه در رابطه با نقش «فتح الله گولن» در این کودتا افزود: « با شناختی که از «گولن» و ایده هایش دارم، بس بعید است که نقش مستقیمی در این حرکت برایش قائل شوم. او اندیشه اش بی شباهت با «سرسید احمد خان هندی» سده نوزده نیست. «گولن» بین اسلام گراها و کمالیست های ترکیه، به نظرم به اسلام گراها نزدیک تر است. در ثانی به گمان من ارتش ترکیه بسیار عملگراتر از آن است که افسارش را به او سپرده باشد. یادمان باشد کمالیست ها، «گولن» را متهم نخست اشاعه بنیاد گرایی در جامعه ترکیه می دانند. »

نویسنده کتاب جغرافیا نخست در خدمت صلح در بخش دیگری از سخنانش در مورد دلایل عدم توفیق ارتش در این کودتا، یکپارچه نبودن ارتش، پایان یافتن دوره کودتا و حرکت سریع جهان به سمت مردم سالاری، مخالفت تمام عیار احزاب با کودتا، سازماندهی ضعیف کودتا، عدم همراهی رسانه ها و عدم وجود پشتیبانی خارجی را از جمله دلایل شکست کودتا بر شمرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی تهران در ادامه و در رابطه موضع ایران در برابر کودتای ترکیه و مناسبات آینده با ترکیه فزود: «به گمان بنده در رهنامه استراتژیک ایران همواره این موضوع باید ثابت باشد که هر حرکت ضد مردم سالاری و در هر قالبی به ویژه کودتا محکوم شود. از این رو در هر رویداد این چنینی بی درنگ باید مقامات سیاسی ایرانی کارت مردم سالاری را بیرون بکشند. در رابطه با آینده مناسبات ایران و ترکیه نیز واقعیت آن است که ایران و ترکیه هیچ بهانه و انگیزه استراتژیکی برای دشمنی ندارند. به همین دلیل به نظر بنده مناسبات ایران-ترکیه می تواند از رقابت کنونی به رفاقت استراتژیک و دیرینه تبدیل شود.»

استاد دانشکده جغرافیای دانشگاه خوارزمی تهران در بخش دیگری از سخنانش و در رابطه با اثرات مسئله کردها بر ماجرای کودتا گفت: « دولت های ترکیه از دو دهه پیش تا کنون کوشیده اند تا از دیدگاه های مندرس و کهنه آتاتورکی «ملت» گذر کنند و به تعریفی سازگار با بافت جمعیتی ترکیه دست یابند. ولی واقعیت آن است که هنوز تا تبدیل ترکیه به یک ملت فاصله ژرفی وجود دارد. سیستم سیاسی ترکیه هنوز تا آن اندازه مردم سالار نشده است که برای خواست ‏های ناسیونالیسم نیمه تمام کُرد، پاسخی درخور ارائه دهد. به گمان بنده این کودتا وقفه ای هر چند کوتاه در فشار پیاپی به کُردها ایجاد خواهد کرد. ولی از دیدگاه استراتژیک بعید است که آنکارا بتواند به زودی پاسخی برای این مهم بیاید.»

یدالله کریمی پور در رابطه با اثرات این کودتا بر وزن ژئوپلیتیک ترکیه افزود: « در نیم سده های اخیر، ترکیه رویدادها و کودتاهای پرشماری را دیده است ولی موقعیت ژئوپولیتیک بس گرانمایه اش هیچگاه دگرگون نشده است. ترکیه همچنان بهترین پل پیوند اوراسیایی است. با وجود پیشرفت های شگفت آوری که تا کنون داشته است، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک عالی، همچنان به همراه لهستان، مکزیک، کره جنوبی، برزیل و … می تواند به پیش بتازد. هر چند وضعیت آن تا یکی دو سال تحت تأثیر این رویداد خواهد بود.»

کریمی پور در پایان و در رابطه با اثرات این کودتا و چالش های داخلی ترکیه بر مناسبات این کشور با ایران و سایر کشورهای خاورمیانه گفت: «خاورمیانه، قفقاز و آسیای جنوبی تشنه صلحی پایدار است. در حالی که بیش از هشتاد درصد اقیانوسیه، اروپا، آمریکای شمالی و لاتین تا خاور دور در صلح پیوسته به سر می برند، مردم خاورمیانه سال‏هاست در منطقه جنگی زنگی می کنند و می میرند و متأسفانه مزه صلح را نمی چشند. اگر این کودتا آغازی برای پایان گستره جنگ باشد که بس بعید است، فرخنده است.

به گمانم مثلث ایران، ترکیه و عربستان می توانند با همگرایی، منطقه را از چرخه بیچارگی برهانند وگرنه این شتری است که به در همه خانه ها می خوابد. دیر و زود دارد ولی سوخت و سوز ندارد. به گمان من استراتژی های این سه کشور باید همزیستی، همکاری و همگرایی باشد و اگر شد اتحاد استراتژیک را در پرتو صلح جغرافیایی در دستور کار قرار دهند.»

بنا بر آنچه آمد به خوبی مشخص می شود، به همان اندازه که وقوع کودتا در ترکیه دارای زمینه ها و عوامل بروز کافی بود، به همان اندازه نیز دلایل و شرایط عدم توفیق آن فراهم بود. با این وجود به نظر می رسد وقوع چنین رخداد غیر منتظره ای در خاورمیانه و آن هم در کشور ترکیه لزوم همگرایی و اصلاح سیاست های داخلی و منطقه را برای دولت اردوغان بیش از پیش مشخص کرد.

در این میان نباید از این موضوع نیز غافل شد که کودتای رخ داده در کشور ترکیه و شکست آن با کمک مردم لزوم حرکت بیش از پیش کشورهای منظقه به سمت خواست و نیازهای شهروندانشان و نیز همگرایی و دوستی را با هدف دوری از جنگ و نا امنی مشخص کرد.

مشروح این گفت و گو را می توانید در بخش گفت و گوهای «تابناک» بخوانید.

سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK

این نوشته در اخبار ارسال و , , , , , , , , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.